Wat zijn keurboeken?
Keuren waren stedelijke bestuursmaatregelen of wetten. Ze werden opgesteld door de schout en schepenen in samenspraak met de burgemeesters en vervolgens onder klokkengelui op de Dam afgekondigd. In een snelgroeiende stad als Amsterdam waren zulke regels nodig om orde, veiligheid, hygiëne en leefbaarheid te bewaken. De keurboeken zijn daarom een belangrijke bron voor onderzoek naar bestuur, stadsontwikkeling en het dagelijks leven.
Om welke bronnen gaat het?
De keurboeken behoren tot de bestuurlijke archieven van de stad Amsterdam (archiefblok 5020). Er zijn 19 keurboeken, allemaal voorzien van een letter, uit de periode 1413 tot en met 1781. Deze komen overeen met inventarisnummer 4 tot en met 22.
De middeleeuwse keuren tot 1578 zijn de inventarisnummers 4 tot en met 10.
Wat voor informatie vind je in de keurboeken?
De keurboeken bevatten regels over zeer uiteenlopende onderwerpen: openbare orde, brandveiligheid, afval en vervuiling, prostitutie, gokken, gezondheid, mobiliteit, bouwvoorschriften en het gebruik van de publieke ruimte. Ze laten niet alleen zien welke problemen het stadsbestuur wilde aanpakken, maar ook welk gedrag als wenselijk of juist strafbaar werd gezien. Daardoor vormen de keurboeken een directe bron voor de normen en zorgen van het stedelijk bestuur én voor de dagelijkse werkelijkheid van de inwoners. Ze geven ook inzicht in geweld en sociale spanningen in de stad. Ook laten ze zien hoe het bestuur economische en maatschappelijke verhoudingen probeerde te reguleren. Een keur uit 1492 beperkte bijvoorbeeld het zelfstandig drijven van koopmanschap door vrouwen, maar maakte uitzonderingen voor vrouwen in de textielnijverheid, herbergen en de verkoop van etenswaren.
Op welke gegevens kun je zoeken?
Deze bronnen zijn geschikt voor onderzoek naar stedelijke regelgeving en sociaal gedrag. Alle keurboeken zijn gedigitaliseerd en grotendeels doorzoekbaar gemaakt via Transkribus. Je kunt zoeken via trefwoorden op thema's zoeken als brand, vuilnis, gezondheid, pest, spelen, dobbelen, prostitutie, verkeer, bouw, veiligheid, wapens, handel, ambachten en vrouwen. Ook voor onderzoek naar de ontwikkeling van de stad, de rol van het bestuur en de manier waarop Amsterdammers met elkaar samenleefden, zijn de keurboeken zeer bruikbaar.
Voorbeeld
Het oudste keurboek van Amsterdam uit 1413 bevat onder meer regels over brandveiligheid, dobbelen en vervuiling. Zulke bepalingen maken zichtbaar welke risico’s en vormen van overlast het stadsbestuur wilde beteugelen. In 1459 werd de maatregel uitgevaardigd tegen het dragen van lange messen, bedoeld om ernstige verwondingen bij vechtpartijen te beperken. Messen mochten niet langer zijn dan negen duimbreedten. Bij het stadhuis hing een maat waarmee gecontroleerd kon worden of een mes was toegestaan.
Keurboek A met op de linker pagina de maatregel tegen lange messen, 6 mei 1459