Het Stadsarchief Amsterdam heeft veel materiaal over de Tweede Wereldoorlog. We geven hier richting voor jouw onderzoek aan de hand van veelgevraagde thema’s. Per thema verwijzen we naar archiefonderdelen. De uitleg eindigt met een lijstje externe online bronnen.
De eerste stap
Een impactvolle periode als de Tweede Wereldoorlog kun je onderverdelen in een groot aantal thema’s en gebeurtenissen. Oriënteer je eerst en maak een keuze. Check daarvoor:
Onze online bibliotheek, waar je op trefwoord kunt zoeken. Sommige titels zijn digitaal meteen in te zien, andere titels kun je reserveren en bestuderen in onze Studiezaal.
De handbibliotheek in ons Informatiecentrum. Daar kun je van dinsdag tot en met vrijdag terecht. Ook voor vragen en hulp bij onderzoek. Klik hier voor het adres.
Ter inspiratie een lijst met artikelen over de Tweede Wereldoorlog: op de algemene site van het Stadsarchief
Collectie Stadsarchief Amsterdam: Tweede Wereldoorlog
Divers materiaal, van persoonsbewijzen tot aan persoonlijke herinneringen. Veel is gedigitaliseerd, dus bruikbaar voor studenten of scholieren als ondersteunend beeldmateriaal.
Thema’s Tweede Wereldoorlog
Per thema vind je hier uitleg en linkjes naar archiefbronnen. Volledig is dit overzicht niet. Het zijn tips om per onderwerp jouw onderzoek te starten.
Militair
Het archief van de Secretarie, afdeling Militaire Zaken en rechtsvoorgangers. Hier vind je informatie over het leger vanaf de Franse tijd (1794 - 1812). Voor onderzoek naar de periode rond de Tweede Wereldoorlog raden we aan de periode na 1813 en de aanvulling op dit archief te bekijken.
Als je wilt weten of een voorvader militair gekeurd is rond 1940, kun je ook op naam en geboortedatum zoeken in de Militieregisters. Voorbeeld: door Gerrit Jansen 26-01-1920 in het zoekveld toe te voegen, vind je zijn inschrijving.
Het archief van de Luchtbeschermingsdienst komt voort uit het Amsterdamse Luchtbeschermingsplan (1938). Een groot aantal diensten en bedrijven in de stad kreeg een taak. Voorbeeld uit dit archief: stukken over de EHBO-cursus voor vrijwilligers.
Slachtoffers
Een bruikbare bron is het archief van de Gemeentelijke Sociale Dienst.
Informatie over het privéleven van Amsterdammers rond de oorlogsperiode staat
in de steundossiers. Deze documenten zijn online niet beschikbaar. Mocht je onderzoek willen doen in deze dossiers, mail dan een aanvraag naar stadsarchief@amsterdam.nl. De medewerker beoordeelt of een dossier ter inzage beschikbaar is, ook vanuit het oogpunt van privacy.
Binnen het archief van de gemeentepolitie zijn Vreemdelingenkaarten een goede bron. De kaarten van onder meer Joods-Duitse vluchtelingen zijn op naam doorzoekbaar.
De stamkaarten van Joodse Amsterdammers, verplicht tewerkgesteld in Nederlandse kampen, zijn alfabetisch op naam geordend.
Zoengeld: enorme boetes, opgelegd door de Duitse bezetter aan gemeente of bevolking voor verzet of opstand. Je vindt veelal correspondentie met de Belastingdienst van de gemeente over het zogenaamde zoengeld, naast bijvoorbeeld een lijst met vrijgestelde personen.
Onderdeel van het archief van de Burgerlijke stand zijn de Akten van overlijden in 1940-1945 op aangifte van de minister van Justitie. Het gaat om tijdens de oorlog vermiste personen, na 1949 vastgesteld. In delen, chronologisch, tot 1961.
Binnen de Burgerlijke Stand is een onderdeel Bevolkingsregister en Verkiezingen.
Hier vind je de uitwerking van verschillende anti-Joodse maatregelen, zoals het verbod op ‘gemengde huwelijken’, naamswijziging van straten vernoemd naar Joden, en de ‘emigratie’ (deportatie) van Joden. Zoek op Jood*, Joden* en Duits* voor het beste resultaat.
De gemeente Amsterdam heeft bij uitzondering de Verklaringen van Overlijden van 1940 - 1948 bewaard, in verband met de bijzondere oorlogsomstandigheden.
Het Nederlandsch-Israëlietisch Jongensweeshuis Megaddlé Jethomim werd in maart 1943 door de Duitsers ontruimd. Alle kinderen gingen met verzorgers op transport. Niemand van hen overleefde de oorlog. Er is een aangrijpend notulenboek bijgehouden.
De zogenaamde bommenkaart geeft een overzicht van schade in de stad door oorlogsgeweld in het luchtruim. De basis van de informatie zijn de rapporten van de Luchtbeschermingsdienst.
Collaboratie
In de steundossiers en in het archief van de Sociale Raad vind je bijvoorbeeld dossiers van collaborateurs die na de oorlog niet meer aan het werk kwamen en bij de sociale dienst tekst en uitleg moesten geven. Onderzoek begint met een eigen zoekvraag naar een bepaald persoon.
Deze documenten zijn niet online beschikbaar. Mocht je onderzoek willen doen in deze dossiers, mail dan een aanvraag naar stadsarchief@amsterdam.nl. De medewerker beoordeelt of een dossier ter inzage beschikbaar is, ook vanuit het oogpunt van privacy.
Er is een niet compleet alfabetisch overzicht van Amsterdamse NSB-leden. In de periode november 1940 - juni 1942 vulden zij een door het hoofdkwartier van de NSB rondgestuurd enquêteformulier in, met handtekening. Achterin het overzicht staan personen die hun lidmaatschap op wilden zeggen, de ‘bedankte leden’.
Er zijn stukken bewaard gebleven van Vendel 5, een Amsterdamse afdeling van de Nationale Jeugdstorm, de jongerenorganisatie van de NSB. Denk aan ledenlijsten, stafleden en correspondentie.
Bureau Joodsche zaken was verantwoordelijk voor de uitvoering van anti-Joodse maatregelen. Arrestanten werden overgedragen aan Duitse instanties. Een groot deel van het archief is vernietigd aan het einde van de oorlog, een agent redde wat er nog was uit een vuilnisbak.
Nederlandse vrouwen die zwanger waren van een Duitser, gaven hun kind aan bij het Standesamt. Dat was een dienst als de Burgerlijke stand, maar dan voor Duitse onderdanen.
Denk aan aktes voor geboorte, huwelijk en overlijden. Niet alles van het Deutsches Standesamt Amsterdam is bewaard. Door privacyregels zijn alleen huwelijks- en overlijdensaktes openbaar.
Een deel is bij is bij ons in het Stadsarchief te vinden, een deel ligt nog bij Burgerzaken. Vraag een volledige kopie op voor alle informatie, geen uittreksel.
Pensioenkaarten met daarop een datum van ontslag op 7 mei 1945 duidt op samenwerking met de Duitsers in de oorlog. Je kunt op persoonsnaam zoeken, maar ook in dit overzicht met pensioenskaarten.
Verzet
Door de geheime en illegale werkzaamheden van de verzetsgroepen is door de groepen zelf niets tot weinig vastgelegd.
Een goede bron is een reconstructie uit de jaren 1986 - 1988. Toenmalig locoburgemeester Enneüs Heerma gaf opdracht onderzoek te doen naar Amsterdamse panden die een rol speelden in het verzet. Er werd veel meer onderzocht dan alleen de verzetspanden.
Het archief bevat aantekeningen van gesprekken met oud-verzetsstrijders, maar ook geluidsopnames. Het papieren gedeelte is geheel gescand.
Veel archieven bevatten losse documenten die met het verzet te maken hebben. De zoektermen ‘Tweede Wereldoorlog verzet’ in de algemene zoekbalk geeft een dwarsdoorsnede. Voorbeeld: het particuliere archief van C.C. Delprat jr.
De bibliotheek van het Stadsarchief bevat veel uitingen over het verzet, zoals het levensverhaal van Henk van Moock.
Als je een naam weet van een verzetsstrijder, kun je in de persdocumentatie van het Stadsarchief (toegangsnummer 15008) zoeken op naam. Voorbeeld: Willem Arondéus. Dat kan ook in de persdocumentatie op onderwerp (toegangsnummer 30486). Neem bijvoorbeeld de Februaristaking in 1941.
In de Verklaringen van overlijden (1940 - 1949) kun je, met het aktenummer van het overlijdensregister, zien of een verzetsdaad de doodsoorzaak was. Je moet dan wel een naam en overlijdensdatum hebben.
Gemeentelijke instanties
In de Gemeentebladen - een soort notulen van de Gemeenteraad - lijkt het dagelijks leven in het begin van de oorlog normaal door te gaan. Toch: als je in het Register 1940 -1944 op bijvoorbeeld ‘Joodsche ambtenaren’ of ‘Bezette gebied’ zoekt, zie je besluiten die met de bezetting te maken hebben.
Alle maatregelen en verordeningen die door rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart voor het Nederlandse bezette gebied werden ingesteld, zijn in het Nederlands en Duits (de laatste versie was altijd leidend) online te reserveren in onze bibliotheek.
Wie een goed beeld wil hebben hoe gemeenteambtenaren omgingen met de Duitse bezetters, raden wij aan het boek Een kwestie van uitvoering te lezen, geschreven door onderzoeker Jeroen Kemperman. Op de leestafel in ons Informatiecentrum ligt een exemplaar.
In de Kroniek van Amsterdam over de jaren 1940 - 1945, van het tijdschrift Amstelodamum staan de soms harde feiten uit de oorlog droog en chronologisch opgeschreven, met ook de maatregelen voor gemeente en bestuur van de stad.
Bekijk deze kroniek ook voor grote gebeurtenissen als de Februari-staking in 1942 of de schietpartij op de Dam op 7 mei 1945.
Er is voor Weesp een verzameling stukken uit de oorlog. De persoonlijke documenten geven een uitvoerig beeld van deze toen nog aparte gemeente in oorlogstijd.
Dagelijks leven
In de stukken van de gemeentepolitie Amsterdam zijn de meldingsrapporten (1939 – 1945) de moeite van het bestuderen waard. Amsterdammers maakten uiteenlopende dingen mee in de bezettingstijd en meldden dat bij het politiebureau, vrijwillig of onder dwang.
De politierapporten zijn ook op naam te doorzoeken. Tik in het zoekveld een naam en gebruik de filter ‘Akte’. Zo zie je dat de twaalfjarige Anne Frank in april 1942 aangifte deed van haar gestolen fiets.
De Distributiedienst en het bureau in Amsterdam vormden een gemeentelijke dienst met twee taken: bemoeienis met de landelijke distributie én bemoeienis met de handel en de consumenten in de stad. Het onderdeel Distributie 1935 – 1950 geeft informatie over distributie en schaarste van bijvoorbeeld levensmiddelen in de oorlogstijd.
In het archief van de Gemeente Arbeidsbeurs kun je op naam zoeken wie verplicht tewerkgesteld werd in Duitsland. Check de lijst met de naam ‘Jansen’.
Voor de overige stukken over bijvoorbeeld arbeidsinzet: zoek op ‘Duits*’ in het zoekveld.
De steundossiers van de Sociale Dienst en Sociale Raad bevatten veel persoonlijke informatie van Amsterdammers die het moeilijk hadden in de oorlog. De ambtenaren voerden gesprekken met de steunaanvragers. Ook werd informatie ingewonnen bij familie, vrienden en buren. Met privacy werd in vroeger tijden nauwelijks rekening gehouden.
Deze documenten zijn online niet beschikbaar. Mocht je onderzoek willen doen in deze dossiers, mail dan een aanvraag naar stadsarchief@amsterdam.nl. De medewerker beoordeelt of een dossier ter inzage beschikbaar is, ook vanuit het oogpunt van privacy.
Duitse militairen werden ondergebracht op adressen in de stad door het Gemeentelijk Bureau Inkwartiering (in oorlogstijd Städtisches Quartieramt). Documenten met regelingen, vergoedingen en informatie over herstelschade kun je reserveren voor in de studiezaal of laten digitaliseren.
Sport zorgde voor afleiding in de bezettingstijd. Er zijn gedigitaliseerde knipsels uit kranten te zien over sportgebeurtenissen in de periode 1940 - 1944, in onze persdocumentatie.
Nasleep oorlog
Rechtsherstel voor voornamelijk joodse overlevenden na de oorlog bleek vaak een moeizaam proces. In verschillende archieven zijn documenten, lijsten of analyses terug te vinden. De combinatie van de zoekwoorden ‘Rechtsherstel en Oorlog’ levert een lijst met aanknopingspunten op.
De steundossiers van de Sociale Dienst bevatten persoonlijke informatie van Amsterdammers, ook van direct na de oorlog. Neem de openbare cliëntendossiers van ongeorganiseerde werklozen 1945-1946. Het dagelijks leven na de bevrijding weer oppakken was voor veel Amsterdammers niet makkelijk.
Informatie over de afhandeling van financiële kwesties na de Duitse bezetting is te vinden In het archief van Het Gemeentelijk Bureau Inkwartiering, op de trefwoorden ‘Afwikkeling Vorderingen’. Vorderingszaken werden na de bevrijding gedaan door de afdeling Militaire Zaken van de gemeente.
Om de terugkeer van Nederlandse burgers na de oorlog in goede banen te leiden, begon de gemeente op 18 mei 1945 de Dienst Inspectie voor de Repatrieering. De terugkomst liep vaak via Amsterdam. De correspondentie van deze dienst is een goed begin voor onderzoek. Interessant zijn de brieven van mensen die graag naar de hoofdstad wilden terugkeren.
Er is een dossier over de zogenoemde ‘bevrijdingskinderen’: geboren uit de contacten tussen geallieerde bevrijders en Nederlandse moeders. Om privacyreden zijn niet alle documenten openbaar.
De geallieerde strijdkrachten hadden na de bevrijding Amsterdammers in dienst, van barmannen tot kappers, van huishoudsters tot stukadoors. Een bureau hield zich bezig met de betaling van dit burgerpersoneel.
Uitbaters van Amsterdamse gelegenheden als Carré en het Lido kregen vergoedingen voor het apart ontvangen van geallieerde soldaten, onder de noemer ‘leave centres’ of ‘going centres’. Zie deze lijst.
Externe bronnen Nederland
Oorlog voor de rechter, Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging
Nationaal Instituut Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD)
Beeldbank WO2, beeldcollectie NIOD
Nationaal Holocaust Museum / Joods Kwartier
Herinneringscentrum Kamp Westerbork
CBG, Centrum voor familiegeschiedenis, oorlogsbronnen
Joods Maatschappelijk Werk, JOKOS-dossiers
Sociale Verzekeringsbank, Wet uitkeringen burger-oorlogsslachtoffers 1940 - 1945 (WUBO)